آيين زرتشتى در ايران ساسانى ( كانون ديگرش در شيز آذربايجان ) بود ، در روزگار اسلام نيز همچنان شكوفان ماند . اندك اندك شبكهء آتشگاهها با كم شدن زردشتيان رو به كاستى نهاد . با اينهمه بيشتر مردم فارس تا قرن دهم ميلادى همچنان به آيين زرتشت وفادار ماندند و پس از آن تا روزگار كشورگشايى سلجوقيان در سدهء يازدهم باز گروه انبوهى زرتشتى در فارس مىزيستند . شرح جالبى از پيكار ميان مسلمانان و زرتشتيان در شهر كازرون در زمان ابواسحاق ابراهيم بن شهريار الكازرونى كه بنيانگذار يكى از فرقه‌هاى متصوفان است و در سال 1034 ميلادى درگذشته است ، در دست داريم . بسيارى از زرتشتيان به راهنمايى اين شيخ به اسلام گرويدند ولى از اين كتاب ( كتاب معجم البُلدان ياقوت ) و نيز از كتابهاى ديگر اسلامى چنين برمىآيد كه موقعيت زرتشتيان همچنان استوار بوده است . عامل كازرون در روزگار آل بويه كه از آنجا بر سراسر فارس فرمان مىراند زرتشتى بود و « خورشيد » نام داشت . وى در ديدهء فرمانرواى بويهى شيراز چنان پايگاه بلندى داشت كه اين شاهزادهء بويهى فرمان داد تا شيخ كازرونى نزد او برود و سرزنشهاى او را به سبب آشوبى كه براى مسلمان كردن مردم برپا كرده بود بشنود ( ص 117 - 121 ) . مسلمانان و زرتشتيان دو گروه عمدهء فارسى بودند و مسيحيان و يهود بسيار اندك بودند . » در صفحهء 399 مىنويسد : « هرچه بر دامنهء انديشه‌هاى اسلامى افزوده مىشد جنبشهاى گوناگون مانند صوفيگرى و شيعيگرى رونق مىيافت و در نتيجه پناهگاهى براى ايرانيانى كه نمىتوانستند از انديشه‌هاى كوتاه و توسعه نيافتهء زرتشتى پيروى كنند پديد مىآمد . هنگامى كه فرمانروايان ديلمى ايران به تشيع گرويدند و بخشهاى غربى ايران را از دست خليفه بدر بردند و سرانجام در سال 945 ميلادى ( 334 هجرى ) بر بغداد دست يافتند ، آيين زرتشت رو به زوال نهاد . ديگر آل بويه اسلام و زبان عربى را برگزيدند ، زيرا كه اين هر دو جنبهء بين المللى گرفته بود و حال آنكه زرتشتيان به محلات مخصوص